Slaaponderzoek: wanneer is het nodig en wat kun je verwachten?

Wanneer heb je een slaaponderzoek nodig?

Een slaaponderzoek is geen algemene slaapcheck. Het is een gericht onderzoek dat een arts inzet als er een vermoeden is van een aandoening die je slaap lichamelijk verstoort. Verreweg de meest voorkomende aanleiding is slaapapneu, waarbij je ademhaling tijdens de slaap steeds even stopt.

Thuisarts.nl, de publiekssite die het Nederlands Huisartsen Genootschap samen met partners maakt, beschrijft slaapapneu als vaak even stoppen met ademen tijdens de slaap: vijf keer per uur of vaker, waarbij je tien seconden of langer niet ademt. Overdag merk je dat vooral aan grote slaperigheid en het gevoel niet uitgerust wakker te worden. 's Nachts gaat het meestal samen met snurken, wakker schrikken en vaak wakker worden.

De combinatie die artsen alert maakt, is dus niet "ik slaap slecht", maar iets specifieker: snurken, ademstops die je partner opmerkt en overdag wegzakken. Herken je dat patroon, lees dan ook welke twaalf klachten overdag op slaapapneu kunnen wijzen.

Naast apneu zijn er andere redenen waarom een arts een slaaponderzoek kan aanvragen: onbegrepen extreme slaperigheid overdag, een vermoeden van narcolepsie, klachten die passen bij periodieke beenbewegingen tijdens de slaap, of opvallend gedrag in de nacht zoals slaapwandelen. Ook als de arts denkt dat er naast apneu nog iets anders speelt, of als er een operatie wordt overwogen, kiest hij volgens Thuisarts.nl voor de uitgebreide variant.

Wat is een slaaponderzoek precies?

Bij een slaaponderzoek meet apparatuur terwijl je slaapt wat je lichaam doet. Er zijn twee varianten, en de arts kiest welke in jouw situatie het meest geschikt is.

De namen klinken zwaarder dan het onderzoek voelt. Polygrafie betekent letterlijk dat er meerdere dingen tegelijk worden geregistreerd. Bij polysomnografie komt daar de slaap zelf bij: doordat hersenactiviteit, oogbewegingen en spierspanning worden gemeten, kan een specialist zien in welke slaapfase je zat en wat er op dat moment gebeurde. Dat is precies wat je nodig hebt om bijvoorbeeld narcolepsie of nachtelijke epilepsie te herkennen, en wat een eenvoudige meting niet kan laten zien.

Thuis of in het slaapcentrum: wat is het verschil?

De belangrijkste geruststelling vooraf: een slaaponderzoek kan meestal gewoon thuis, ook de uitgebreide variant. Dat scheelt enorm, want je slaapt in je eigen bed, met je eigen ritme en je eigen kussen.

Bij het eenvoudige onderzoek doe je de sensoren volgens Thuisarts.nl vaak zelf om, vlak voordat je gaat slapen. Het kastje kan klein zijn, bijvoorbeeld als een soort horloge om je pols of aan een riem om je buik. Alles wat er die nacht gemeten wordt, slaat het apparaat op. De volgende dag lever je het in, en in het ziekenhuis lezen ze de gegevens uit.

Bij het uitgebreide onderzoek worden de sensoren meestal in het ziekenhuis of slaapcentrum aangebracht door een verpleegkundige. Daarna ga je gewoon naar huis om te slapen, en breng je de volgende dag alles terug. Soms komt er juist iemand bij jou thuis om alles aan te sluiten en de dag erna weer op te halen. En soms is het toch nodig dat je in het ziekenhuis of slaapcentrum blijft slapen. Dan wordt er vaak ook een video van je gemaakt terwijl je slaapt, wat vooral nuttig is bij nachtelijk gedrag zoals slaapwandelen.

De keuze is niet aan jou: de arts bepaalt welk onderzoek past bij wat hij wil uitsluiten of aantonen. Wel mag je altijd vragen waarom voor deze vorm is gekozen en wat er precies gemeten wordt.

Hoe kom je aan een slaaponderzoek in Nederland?

De route begint altijd bij je huisarts. Die luistert naar je klachten, kijkt naar wat er 's nachts en overdag gebeurt, en beoordeelt of een slaaponderzoek zinvol is. Denkt de huisarts aan slaapapneu, dan volgt volgens Thuisarts.nl een verwijzing naar een neuroloog, een somnoloog (een arts die veel weet over slapen), een keel-neus-oorarts of een longarts. Heel soms kan de huisarts zelf onderzoek laten doen.

Neem iemand mee die naast je slaapt naar dat eerste gesprek. Thuisarts.nl noemt dat expliciet, en het is praktisch advies: jouw partner heeft de ademstops gehoord, jij niet. Vaak volgen één of meer gesprekken met een arts of verpleegkundige, met vragen over je klachten 's nachts en overdag, hoe lang je ze hebt, hoe laat je naar bed gaat en opstaat, hoe vaak je wakker wordt en of je klachten invloed hebben op je werk. Daarnaast krijg je lichamelijk onderzoek, bijvoorbeeld van je bloeddruk, hartslag en gewicht, en van je mond, keel en neus.

Over de vergoeding in grote lijnen: onderzoek en behandeling door een medisch specialist vallen in Nederland onder het basispakket van de zorgverzekering. Op de site van de Rijksoverheid staat bij "bezoek medisch specialist" en bij "ziekenhuisverblijf" dat het eigen risico van toepassing is, terwijl voor een bezoek aan de huisarts geen eigen risico geldt. Praktisch betekent dat: het gesprek bij je huisarts raakt je eigen risico niet, het traject in het ziekenhuis meestal wel. Wil je precies weten wat er in jouw geval wordt vergoed en of je verzekeraar aanvullende voorwaarden stelt, vraag dat dan na bij je zorgverzekeraar en bij de polikliniek. Vraag ook altijd om een verwijzing van je huisarts, want zonder verwijzing loop je het risico dat specialistische zorg niet wordt vergoed.

Bij welke klachten is een slaaponderzoek zinvol?

Grofweg zijn er vier situaties waarin een arts eraan denkt. Ze hebben gemeen dat de klacht wijst op iets lichamelijks in de nacht, niet op een gewoonte of een gedachtepatroon.

• Vermoeden van slaapapneu. De combinatie van zwaar snurken, ademstops die je partner opmerkt en overdag wegzakken. Thuisarts.nl noemt daarbij ook ochtendhoofdpijn en vaak wakker worden 's nachts als bijkomende signalen. De ApneuVereniging heeft een herkenningslijst die je kunt meenemen naar je huisarts.
• Onbegrepen extreme slaperigheid overdag. Als je overdag in slaap valt tijdens lezen, vergaderen of achter het stuur, terwijl je genoeg tijd in bed doorbrengt. Thuisarts.nl is hier heel duidelijk over: rijd geen auto als je overdag erg slaperig bent.
• Rusteloze benen of periodieke beenbewegingen. Bij onrustige benen in bed begint de aanpak meestal met leefstijl en een gesprek bij de huisarts. Blijft onduidelijk waarom je nacht zo verstoord raakt, dan kan de specialist metingen inzetten die ook beenbewegingen registreren.
• Opvallend gedrag in de nacht. Slaapwandelen, praten, hevig bewegen of wakker schrikken op een manier die jou of je partner beangstigt. Hierbij is de uitgebreide variant, soms met video, de aangewezen route.

En dan de andere kant, want die is minstens zo belangrijk. Slecht slapen zonder lichamelijke oorzaak komt niet uit een slaaponderzoek. Lig je uren wakker met een malende kop, val je moeilijk in slaap of word je te vroeg wakker zonder dat er ademstops of extreme slaperigheid bij zitten, dan is de route een andere. Thuisarts.nl beschrijft daarvoor een gedragsmatige behandeling, bekend als cognitieve gedragstherapie voor insomnie: ontspanningsoefeningen, je bed weer verbinden met slapen in plaats van met wakker liggen, en korter in bed liggen zodat je slaap zich concentreert. Dat kan via een online cursus, de praktijkondersteuner van de huisarts, een slaapoefentherapeut of een psycholoog. Wat daar juist geen deel van uitmaakt zijn slaappillen: waarom die zelden helpen, lees je in dit artikel over slaappillen.

Hoe voelt een nacht met plakkers en banden?

Minder erg dan het klinkt, is het eerlijke antwoord van de meeste mensen die het achter de rug hebben. Het onderzoek duurt één nacht. Je gaat naar bed zoals altijd, met een knijper op je vinger, een of meer plakkers op je borstkas en bij de uitgebreide variant ook sensoren op je hoofd, gezicht, armen en benen. De draadjes komen samen in een klein kastje, meestal in een tasje om je buik.

Wat je vooraf mag weten: veel mensen slapen die eerste nacht met apparatuur wat onrustiger dan normaal. Dat is een bekend verschijnsel en het betekent niet dat de meting mislukt is. Wat gemeten wordt zijn vooral gebeurtenissen in de nacht, zoals ademstops en zuurstofdalingen, en die laten zich ook zien in een nacht die voor jou minder goed voelde. Vind je het onderzoek achteraf helemaal niet representatief, meld dat dan bij de uitslag: dat is nuttige informatie voor de arts.

Veelgemaakte fouten rond een slaaponderzoek

• Je gedrag die avond aanpassen. Vroeger naar bed, geen alcohol terwijl je normaal wel drinkt, geen dutje terwijl je dat altijd doet: het lijkt behulpzaam, maar je meet dan een nacht die niet op je normale nachten lijkt. Houd je aan de instructies die je meekrijgt en verander verder zo min mogelijk.
• De sensoren te los aanbrengen. Een losgeraakte vingersensor levert een gat in de meting op. Lees de instructie rustig door voordat je gaat slapen, en leg hem binnen handbereik voor het geval je 's nachts iets moet corrigeren.
• Zonder je partner naar het intakegesprek gaan. Juist de persoon naast je heeft gezien wat jij zelf niet merkt.
• Je klachten wegwuiven omdat je "gewoon een slechte slaper" bent. Aanhoudende slaperigheid overdag is geen karaktertrek. Het is een klacht waarmee je bij de huisarts terecht kunt.
• Vertrouwen op je smartwatch in plaats van op een gesprek met je huisarts. Volgens Thuisarts.nl meet zo'n horloge je slaap niet betrouwbaar.

Mythe versus feit

Wat gebeurt er met de uitslag?

De opgeslagen gegevens worden in het ziekenhuis uitgelezen en beoordeeld, en daarna bespreek je ze met je arts. Thuisarts.nl beschrijft twee mogelijke uitkomsten.

Blijkt uit het onderzoek dat je slaapapneu hebt, dan kies je samen met je arts een behandeling die bij je past. Er is niet één standaardoplossing: de mogelijkheden lopen uiteen van leefstijlaanpassingen tot een beugel, een apparaat dat met overdruk werkt, een slaappositietrainer of in sommige gevallen een operatie. Welke route logisch is, hangt af van de ernst en van jouw situatie.

Blijkt er geen slaapapneu te zijn, dan bespreek je met je arts wat de oorzaak van je klachten dan wel kan zijn en welke onderzoeken daarvoor eventueel nog nodig zijn. Dat is geen dood spoor maar een afslag: je weet nu dat de oplossing niet in de ademhaling zit. Snurk je wel maar heb je geen apneu, dan gaat het gesprek vaak over slaaphouding, gewicht, alcohol in de avond en hulpmiddelen. Wat daarvan wel en niet werkt, zetten we op een rij in ons overzicht van anti-snurkmiddelen.

En dan is er nog de laag die geen onderzoek meet: je slaapplek zelf. Een kamer die te warm is, een matras dat je schouders en heupen niet goed opvangt of dat warmte vasthoudt, kost je nachtrust zonder dat het ergens als afwijking uit komt rollen. Het Kameo Flex Matras is daarom instelbaar in 6 standen voor comfort en hardheid, met een ventilerende FlexGrid-laag die warmte afvoert. Je probeert het 100 nachten thuis, dus je hoeft niet in de winkel te beslissen hoe het na drie weken voelt. Belangrijk om erbij te zeggen: een matras is geen behandeling voor apneu of een andere slaapziekte. Herken je de klachten uit dit artikel, ga dan eerst naar je huisarts.

Veelgestelde vragen

Hoe kom je in aanmerking voor een slaaponderzoek?

Via je huisarts. Je bespreekt je klachten, en als de huisarts denkt aan slaapapneu of een andere slaapziekte, volgt een verwijzing. Thuisarts.nl noemt daarbij de neuroloog, de somnoloog, de keel-neus-oorarts en de longarts als mogelijke bestemmingen, en meldt dat de huisarts heel soms zelf onderzoek kan laten doen. Neem naar het eerste gesprek iemand mee die naast je slaapt: die heeft vaak gezien wat jij zelf niet merkt, zoals ademstops. Handig om vooraf op te schrijven: hoe lang je klachten hebt, hoe je nachten verlopen en wat je overdag merkt.

Wordt een slaaponderzoek vergoed?

In grote lijnen wel. Onderzoek en behandeling door een medisch specialist vallen in Nederland onder het basispakket van de zorgverzekering. De Rijksoverheid vermeldt daarbij dat voor een bezoek aan de medisch specialist en voor ziekenhuiszorg het eigen risico geldt, terwijl voor huisartsenzorg geen eigen risico geldt. Je hebt vrijwel altijd een verwijzing van je huisarts nodig, anders loop je het risico dat de zorg niet wordt vergoed. Wat er in jouw situatie precies wordt vergoed en of je verzekeraar aanvullende voorwaarden stelt, vraag je na bij je zorgverzekeraar en de polikliniek.

Kan een slaaponderzoek ook thuis?

Ja, en dat is zelfs het gebruikelijke scenario. Thuisarts.nl schrijft dat een slaaponderzoek meestal gewoon thuis kan, ook het uitgebreide onderzoek. Bij het eenvoudige onderzoek breng je de sensoren vaak zelf aan vlak voor het slapengaan. Bij het uitgebreide onderzoek worden ze meestal in het ziekenhuis of slaapcentrum aangebracht, waarna je thuis gaat slapen en de volgende dag terugkomt. Soms komt iemand bij je thuis om alles aan te sluiten. Alleen in bepaalde gevallen blijf je in het ziekenhuis of slaapcentrum slapen, en dan wordt er vaak ook video opgenomen.

Hoe lang duurt het voordat je de uitslag hebt?

Dat verschilt per ziekenhuis en per soort onderzoek, dus vraag het bij het inleveren van de apparatuur meteen na en laat vastleggen wanneer je een terugkoppeling krijgt. De volgorde is overal hetzelfde: het apparaat slaat de gegevens van de nacht op, in het ziekenhuis worden die uitgelezen en beoordeeld, en daarna bespreek je de uitkomst met je arts. Er zijn twee mogelijke uitkomsten. Is er slaapapneu, dan kies je samen een behandeling. Is die er niet, dan bespreek je wat de oorzaak van je klachten dan wel kan zijn en of er nog onderzoek nodig is.